Černobilj je prije 40 godina postao sinonim za jednu od najvećih nuklearnih katastrofa u istoriji, ali je područje oko uništenog reaktora u međuvremenu postalo i jedno od najneobičnijih mjesta za naučna istraživanja. U prostoru koji je nekada bio teško pogođen radijacijom, istraživači danas pronalaze pojave koje otvaraju potpuno nova pitanja o tome kako se život prilagođava ekstremnim uslovima.
Od gljiva koje mogu da rastu prema izvoru zračenja do žaba čija je koža znatno tamnija, Černobiljska zona isključenja naučnicima je tokom posljednje četiri decenije pružila niz iznenađujućih otkrića.
Kako piše Science Focus, upravo je napušteno područje oko elektrane postalo svojevrsni dugoročni prirodni eksperiment koji je omogućio istraživanje hemije, evolucije i otpornosti živih organizama u uslovima kakve je gotovo nemoguće namjerno stvoriti. 
„Slonova noga“ – jeziva masa nastala nakon topljenja reaktora
Jedan od najpoznatijih i najneobičnijih ostataka katastrofe jeste takozvana „Slonova noga“ – oko 2,2 tone teška masa nastala ispod reaktora 4.
Kada se jezgro reaktora pregrijalo, temperatura je prešla 1.600 stepeni Celzijusa. Nuklearno gorivo od uranijuma tada se istopilo i pomiješalo sa cirkonijumom, čelikom, betonom, pijeskom i silicijumom iz same zgrade reaktora. Dobijena masa ponašala se poput lave, tekla kroz oštećeni reaktor, a potom se ohladila i pretvorila u smeđu, naboranu strukturu koja je dobila svoj karakteristični nadimak.
Ovaj materijal poznat je kao korijum i predstavlja izuzetno složenu mješavinu različitih minerala, metala i radioaktivnih izotopa. Sličan materijal nastao je još samo tokom nuklearnih nesreća na ostrvu Three Mile Island u SAD 1979. godine i u nuklearnoj elektrani Fukushima Daiichi u Japanu 2011. godine.
Kada je „Slonova noga“ prvi put pronađena, oko osam mjeseci nakon katastrofe, emitovala je između 8.000 i 10.000 rendgena zračenja na sat. Takav nivo bio je smrtonosan za čovjeka nakon samo nekoliko minuta izlaganja.
Zbog toga je čak i uzimanje malih uzoraka predstavljalo ogroman rizik. Materijal je bio toliko tvrd da bušilice kojima se upravljalo na daljinu nisu uspijevale da ga probiju, pa su radnici koristili pancirne metke iz puške AK-47 kako bi odlomili dijelove potrebne za analizu.
Černobilit – mineral koji priroda nije napravila
Analizirajući „Slonovu nogu“, naučnici su pronašli još nešto neobično – mikroskopske kristale mineralne faze koja sadrži uranijum.
Nazvana černobilit, ova supstanca predstavlja uranijum-cirkonijum-silikat i spada u takozvane tehnogene materijale, odnosno materijale nastale djelovanjem ljudske tehnologije, a ne prirodnim geološkim procesima.
Černobilit ostaje radioaktivan jer u sebi sadrži uranijum i može da zarobi produkte nuklearne fisije. Upravo zbog toga njegovo proučavanje može pomoći naučnicima da bolje razumiju kako se radioaktivni elementi kreću kroz životnu sredinu.
Posebno zanimljivo je to što su istraživači sa Univerziteta u Šefildu 2020. godine uspjeli da u laboratoriji proizvedu korijum i kristale černobilita. Time su dobili mogućnost da proučavaju njihovu strukturu i ponašanje bez direktnog rukovanja ekstremno radioaktivnim materijalom iz oštećenog reaktora.
Plavi sjaj koji je mogao nastati zbog zračenja
Neposredno nakon eksplozije, pojedini stanovnici prijavili su da su iz ruševina elektrane vidjeli neobičan plavičasti sjaj.
Jedno od mogućih objašnjenja jeste Čerenkovljevo zračenje – fenomen koji nastaje kada se naelektrisana čestica kreće brže od svjetlosti kroz određeni materijal.
To ne znači da je čestica putovala brže od svjetlosti u vakuumu. Brzina svjetlosti zavisi od sredine kroz koju prolazi, pa elektroni visoke energije u određenim uslovima mogu da se kreću brže od svjetlosti koja prolazi kroz isti materijal. Tada nastaje karakterističan plavičasti sjaj.
Iako nema dovoljno dokaza da se sa sigurnošću potvrdi da je upravo ovaj fenomen bio odgovoran za ono što su ljudi vidjeli u Černobilju, moguće je da je izloženo jezgro reaktora neposredno nakon eksplozije emitovalo određenu količinu Čerenkovljevog zračenja.
Priroda se vratila tamo gdje je čovjek otišao
Možda je najveće iznenađenje upravo činjenica da se divlji svijet vratio u Černobilj.
Zona isključenja prostire se na oko 2.600 kvadratnih kilometara oko nuklearne elektrane. Neposredno nakon katastrofe situacija je izgledala potpuno drugačije. Borova šuma udaljena svega četiri kilometra od elektrane bila je toliko izložena zračenju da su iglice na drveću promijenile boju u crvenkasto-narandžastu, zbog čega je područje dobilo naziv Crvena šuma.
U najteže pogođenim područjima uginuli su brojni sitni sisari, beskičmenjaci i mikroorganizmi u zemljištu. Zbog manjka organizama koji razgrađuju organsku materiju, opalo lišće počelo je da se gomila na šumskom tlu.
Ipak, kako je nivo zračenja vremenom opadao, život se počeo vraćati.
Danas u zoni isključenja žive vukovi, mrki medvjedi, bizoni, konji, dabrovi, jeleni, divlje svinje, losovi i risovi. Istraživanja pokazuju da je brojnost nekih velikih sisara uporediva sa onom u obližnjim zaštićenim područjima, a u pojedinim slučajevima čak i veća.
Studija iz 2026. godine pokazala je i da je raznovrsnost vrsta unutar zone isključenja veća nego u susjednim prirodnim rezervatima. To ukazuje na složen odnos između posljedica radijacije i činjenice da je čovjek praktično nestao iz ovog prostora.
Černobiljske žabe postale su mnogo tamnije
Jedno od najzanimljivijih otkrića odnosi se na istočne gatalinke koje žive u zoni isključenja.
Istraživanje više od 200 žaba vrste Hyla orientalis pokazalo je da su one u prosjeku čak 44 odsto tamnije od žaba iste vrste koje žive izvan zone.
Najtamnije jedinke pronađene su upravo u područjima koja su nakon nesreće bila izložena najvećim nivoima zračenja. Naučnici smatraju da bi jedna od mogućnosti mogla biti prirodna selekcija.
Tamniju boju kože žabama daje veća količina melanina, pigmenta koji je poznat po tome što može da apsorbuje određene vrste zračenja. Žabe sa prirodno tamnijom kožom možda su zbog toga imale veću šansu da prežive i ostave potomstvo, pa je kroz generacije tamnija boja postala učestalija u populaciji.
Važno je, međutim, naglasiti da evolucija nije „stvorila“ novu osobinu zbog katastrofe. Tamnije varijacije već su postojale, a promijenjeni uslovi mogli su favorizovati upravo one jedinke koje su ih imale.
Gljive koje izgleda privlači radijacija
Ako su tamnije žabe iznenađujuće, priča o černobiljskim gljivama zvuči gotovo nevjerovatno.
Naučnici su u zoni isključenja pronašli tamne gljive bogate melaninom, uključujući i vrste koje su rasle unutar oštećene nuklearne elektrane, na zidovima i opremi gdje je nivo zračenja i dalje povišen.
Još neobičnije je to što su neke od njih u laboratorijskim eksperimentima pokazale radiotropizam – sposobnost rasta prema izvoru jonizujućeg zračenja.
U nekim eksperimentima gljive su brže rasle kada su bile izložene zračenju. Zbog toga postoji hipoteza da melanin u ovim organizmima možda ne služi samo kao zaštita, već može imati ulogu u korištenju energije zračenja.
Ovaj hipotetički proces naziva se radiosinteza i po principu podsjeća na način na koji biljke koriste hlorofil za pretvaranje svjetlosne energije u hemijsku energiju. Ipak, naučnici još nemaju konačan odgovor na pitanje da li gljive zaista koriste zračenje kao izvor energije.
Ovo istraživanje moglo bi jednog dana imati primjenu i daleko od Černobilja – čak u svemiru.
Uzorci vrste Cladosporium sphaerospermum, prvobitno izolovane u Černobilju, poslati su 2018. godine na Međunarodnu svemirsku stanicu. Eksperimenti su pokazali da slojevi ove gljive mogu da smanje izloženost zračenju, pri čemu deblji slojevi pružaju veću zaštitu.
Zbog toga se istražuje mogućnost da bi gljive jednog dana mogle postati dio laganih, samoodrživih sistema za zaštitu astronauta od radijacije tokom dugih svemirskih misija.
Vukovi iz Černobilja izloženi su ogromnim dozama zračenja
Veliki sisari nisu imali dovoljno generacija da bi evolutivne promjene bile jednako brze kao kod žaba ili gljiva. Ipak, istraživanja černobiljskih vukova pokazala su veoma zanimljive rezultate.
Istraživači sa Univerziteta Prinston postavili su GPS ogrlice i dozimetre na osam vukova kako bi pratili njihovo kretanje i nivo izloženosti zračenju.
Rezultati su pokazali da su vukovi bili izloženi nivoima zračenja oko 50 puta većim od preporučene granične doze za ljude, odnosno oko 250 puta većim nego vukovi koji žive u područjima s uobičajenim nivoom pozadinskog zračenja na sjeveru Bjelorusije.
Analizom krvi pronađene su razlike u aktivnosti pojedinih gena i sastavu bijelih krvnih zrnaca, kao i promjene povezane sa dugotrajnom izloženošću zračenju.
Posebno su zanimljivi geni povezani sa imunim sistemom i odgovorom organizma na oštećenje DNK, uključujući gene povezane sa otpornošću na rak. Ipak, za sada nema dokaza da su černobiljski vukovi otporniji na rak.
Slična istraživanja sprovedena su i na psima lutalicama koji žive u okolini elektrane. Analiza DNK više od 300 pasa pokazala je da su tokom decenija izolacije formirali genetski različite populacije, mada još nije jasno u kojoj mjeri je za te promjene odgovorna sama radijacija.
Černobilj još uvijek krije odgovore koje nauka nema
Četiri decenije nakon katastrofe, Černobilj je postao mnogo više od simbola nuklearne nesreće. Za naučnike predstavlja jedinstveno mjesto na kojem mogu da posmatraju kako se život prilagođava ekstremnim uslovima i kako se priroda mijenja kada čovjek nestane iz određenog prostora.
Od neobičnih minerala nastalih u samom reaktoru do tamnih žaba, gljiva koje rastu prema radijaciji i životinja koje opstaju u kontaminiranom okruženju, gotovo svaki novi nalaz otvara dodatna pitanja.
Jedno od najvećih i dalje nema konačan odgovor: da li životinje u Černobilju uspijevaju zato što su oslobođene stalnog uticaja čovjeka ili se neke vrste zaista postepeno evolutivno prilagođavaju jednom od najizazovnijih okruženja na Zemlji?
Kako navodi Science Focus, dosadašnja istraživanja već su proširila razumijevanje hemije, evolucije i ćelijske biologije, a njihovi rezultati mogli bi imati posljedice čak i za oblasti poput istraživanja raka i budućih svemirskih putovanja.
