Širenje Slovena jedno je od najznačajnijih poglavlja evropske prošlosti, ali i jedno od najmanje razjašnjenih. Od 6. vijeka nove ere, ova plemena počinju da se pojavljuju u vizantijskim i zapadnoevropskim izvorima, naseljavajući prostore od Baltika do Balkana i od Labe do Volge.
Za razliku od Gota, Langobarda ili Huna, Sloveni su ostavili malo tragova – praktikovali su kremaciju, gradili skromna naselja i nisu imali sopstvene pisane izvore. Zbog toga je i sam pojam „Sloveni“ dugo bio nejasan, a često i zloupotrebljavan u ideološkim tumačenjima.
Dugo se spekulisalo o prapostojbini starih Slovena ali danas, zahvaljujući genetskim analizama, naučnici iz Njemačke, Austrije, Poljske, Češke i Hrvatske otkrivaju preciznu lokaciju. Sekvenciranjem više od 550 drevnih genoma, potvrđeno je da korijeni Slovena vode ka prostoru od južne Bjelorusije do centralne Ukrajine.
„Naši rezultati daju prve konkretne tragove o nastanku slovenskog porijekla — ishodište se vjerovatno nalazi između Dnjestara i Dona“, objašnjava Joša Grecinger sa Instituta Max Planck.
Od 6. vijeka, slovenske seobe mijenjale su genetski sastav gotovo cijele centralne i istočne Evrope. Dok su u istočnoj Njemačkoj nove zajednice potpuno preoblikovale društveni poredak, na Balkanu je došlo do miješanja s lokalnim stanovništvom. Rezultat su bile zajednice koje su spajale stare i nove tradicije, ostavljajući slojevitu kulturnu i genetsku baštinu, uz dominaciju slovenskih jezika i kulture.
„Slovenska ekspanzija nikada nije bila jednoobrazna. Postojalo je mnogo identiteta i kultura, a ne samo jedna priča“, ističe Zuzana Hofmanova sa Masarikovog univerziteta.
Zanimljivo je da su migracije bile porodične – i muškarci i žene selili su se zajedno, gradeći nove zajednice bez izražene rodne pristrasnosti.
Ovi nalazi posebno mijenjaju pogled na Poljsku, gdje su doseljenici gotovo potpuno zamijenili starosjedioce povezane sa Skandinavijom, i na Hrvatsku, gdje su Sloveni i lokalno stanovništvo stvarali mješovite zajednice.
U Moravskoj, istraživanja su povezala genetske promjene sa pojavom praško-korčačke kulture, što se vezuje i za prvu slovensku državnu tvorevinu — Moravsku kneževinu, gdje će kasnije djelovati Ćirilo i Metodije.
Kako ističe Johannes Krause, direktor Instituta Max Planck: „Širenje Slovena vjerovatno je bio posljednji demografski događaj kontinentalnih razmjera koji je trajno promijenio genetsku i jezičku sliku Evrope.“
Sloveni su, dakle, preoblikovali Evropu ne mačem, već sposobnošću da se prilagode, da spajaju i da opstaju. Njihov tihi, ali duboki uticaj i danas živi u jezicima, kulturama i DNK miliona ljudi širom kontinenta.
